Beknopte geschiedenis van het ‘heidendom’ (deel 1)

Ten geleide

De Werkgroep Traditie v.z.w. kadert in een lange geschiedenis die sedert de renaissance in onze contreien op gang is gekomen. Het heidendom had vanaf de 4^de tot de 8^ste eeuw enorme vernederingen moeten ondergaan. De kerstening van Europa wordt in de schoolboekjes voorgesteld als een opgang van barbarendom naar beschaving. Deze vertekende situatie dateert uit de tijd dat de monniken het onderwijs in onze contreien regelden. Hoe het zover kon komen, kan niet zomaar met één pennentrek worden uitgelegd en tot op heden blijven tal van gebeurtenissen voor een ware Historikerstreit zorgen. De geschiedenis van de bekering van Europa is dan ook bijzonder ingewikkeld en veelzijdig. Ze kan in vier grote fasen worden ingedeeld, die we hier kort voor u schetsen. 

De eerste fase omvat vooral de kerstening binnen de grenzen van het (voormalige) Romeinse Rijk (4^de tot 7^de eeuw). Dit christendom werd ook buiten die grenzen verspreid, maar dat geschiedde veeleer door z.g. heterodoxen, strekkingen die er afwijkende inzichten op nahielden en naar de periferie waren verdreven. Daaronder kennen we o.m. de machtige ‘sekte’ der Arianen, die bijzonder actief was in het gebied rond de Kaspische Zee en oostelijk en noordelijk van de Zwarte Zee. De dualistische strekking der manicheërs – die vermoedelijk aan de basis ligt van het ontstaan van subgroepen zoals de bogomielen en later de katharen – en de Nestorianen brachten hun christendom naar gebieden ten oosten van Klein-Azië tot in China en de monofysieten missioneerden vanuit Egypte in zuidelijke richting. De (orthodoxe) kerstening van Ierland en Schotland – die evenmin tot het Romeinse Rijk hadden behoord – kwam vermoedelijk zeer vroeg op gang vanuit het Koptische en Byzantijnse christendom. 

De tweede fase (7^de tot 9^de eeuw) werd ingeleid door Ierse monniken in Engeland en op het vasteland. Die kerstening vond plaats bij de Germanen in en rond het Frankische Rijk en werd later overgenomen door Roomse geestelijken. 

Tijdens de derde fase (9^de tot de 12^de eeuw) werden de Slaven ten westen van de Elbe onder handen genomen, de Germanen en Polen ten oosten van de Elbe, en voorts de Tsjechen, de Slovaken, de Hongaren en de Scandinaviërs (inclusief IJsland en Groenland), alsook de Finnen. 

Tot slot is er de bloederige kerstening van de Baltische staten (einde 12^de tot 14^de eeuw), die geleid werd door de Teutonenorde. In dat verband wordt soms gesproken over de ‘noordelijke kruistochten’. 

Heel wat oorzaken liggen aan de basis van het succes van deze kersteningsgolf. De belangrijkste kunnen als volgt worden samengevat: 

- de Romeinse overheersing

- de voorafgaande invloed van oosterse religieuze stromingen

- de volksverhuizingen en daaruit voortvloeiend een relatieve ontworteling

- de grondgebonden en op ‘kracht’ gerichte Noordse religie tegenover het abstracte, universalistische denken binnen het christendom 

Als we de geschiedenis van de volkeren van het noorden onderzoeken, moeten we ervan uitgaan dat de berichten waarover we beschikken voornamelijk van Romeinse veldheren stammen en, in latere instantie, van christelijke missionarissen. Na het uiteenvallen van het Romeinse Rijk en de desintegratie van wat er aan administratieve en educatieve kaders nog bestond, vergleed het monopolie over het schrift naar de Kerk. Zij controleerde dus met andere woorden de enige vorm van long-run communicatie, in tijd en ruimte, zowel kwalitatief als kwantitatief. De werken zijn vooral apologetisch en historisch weinig betrouwbaar. Gegevens over oude, ‘heidense’ religieuze principes en denkbeelden, voor zover die bestaan, zullen bijgevolg met de nodige omzichtigheid moeten gehanteerd worden. 

Daarenboven wordt bij de lectuur van werken over de vroege middeleeuwen, op weinig uitzonderingen na, altijd uitgegaan van de evidentie dat de missionarissen, na een oppervlakkige actie, de maatschappij en de individuele mens toch al effectief en diepgaand hadden gechristianiseerd. Maar, zo stelt Van Deursen, de gewone mensen “vervullen hun Paasplicht, ze laten zich trouwen in de kerk en ze zorgen dat hun kinderen gedoopt worden. Maar dat is een uiterlijk vernis. Voordat reformatie en contrareformatie een wezenlijke kerstening tot stand brachten, was de vroeg-moderne volksmens [die in wezen niet zo erg veel verschilde van de middeleeuwse mens, n.v.d.a.] in de grond van de zaak heidens, animistisch. [...] We zijn lang gewoon geweest de middeleeuwse samenleving als christelijk te bestempelen. Anderzijds wisten we natuurlijk ook, dat geloof aan heksen en tovenaars zich zeer lang en hardnekkig heeft gehandhaafd. We zijn dan geneigd het christelijke als essentieel te beschouwen en het magische als een weliswaar taai, maar toch onherroepelijk verdwijnend restant uit het heidense verleden. Muchembled laat zien dat we de redenering ook kunnen omkeren: het magische is dan het fundament, het christelijke blijft uiterlijke schijn. De verhouding tussen die twee in de volkscultuur moet dan op zijn minst nader bekeken worden.” (A.Th. VAN DEURSEN, ‘Volkscultuur in wisselwerking met de elitecultuur in de vroegmoderne tijd’, in Religieuze Volkscultuur - De spanning tussen de voorgeschreven orde en de geleefde praktijk, SUN, Nijmegen, 1986, pp. 57-58)  

Het is ten andere opvallend dat er door religiewetenschappers zelden een parallel wordt getrokken met het feit dat na vijf eeuwen bekeringswerk onder de Zuid- en Midden-Amerikaanse Indianen, er daar nu nog altijd autochtone Goden vereerd worden. Ook wordt nooit een parallel getrokken met de vitaliteit van de santeria-riten onder de zwarte bevolking op de Carïben. De fout die steeds weer wordt begaan ten aanzien van de bekering in Europa, is dat de verschillende fasen in het religieuze overredingsproces niet voldoende, of in het geheel niet worden onderkend. Vooreerst is er de uiterlijke verplichting. Dan volgt het verbod op de oude rituelen. De volgende stap betreft de wijziging van het gedrag en de ethos. Tenslotte volgt het inwerken op het geweten. Het is slechts met die laatste fase dat men kan stellen dat de oude religie overwonnen is. 

Het is pas vanaf de vroegmoderne tijd dat die laatste fase druppelsgewijze verwezenlijkt wordt. De Kerk vergroot haar invloed. In de prediking en catechisatie brengt ze de gelovigen de kerkleer bij, en de normen van de christelijke zedenwet legt ze op door middel van de kerkelijke tucht. We merken dat dit daadwerkelijk een aanvang neemt met de teloorgang van de heroïsche periode, het verval van de ridderstand en de opkomst van de burgerij in de steden. Die invloeden hebben ongetwijfeld geleid tot een verzwakking van de traditionele volkscultuur. Ze wordt óf hervormd en gekerstend, in haar normen en opvattingen meer aangepast bij de ‘officiële cultuur’, óf met bruut geweld vernietigd. De psychologische oorlogvoering en de stemmingmakerij mogen daarbij niet onderschat worden. 

Willem Frijhoff legt de vinger op de wonde wanneer hij stelt dat “de elite [hier wordt de officiële kerkelijke elite bedoeld, n.v.d.a.] slaagt er desondanks (en wel tot op de dag van heden: zie onze ‘kwaliteitskranten’) in, haar eigen normen als ‘rationeel’ voor te stellen en die van anderen als ‘irrationeel’. Een goed historicus zegt hier natuurlijk zoiets als ‘anders-rationeel’. Want rede, ratio, onderbouwt elk collectief gedragspatroon. Alleen kan een veranderende context een andere ratio logischer, wenselijker en vooral operationeler maken.”  (W. FRIJHOFF, ‘Vraagtekens bij het vroegmoderne kersteningsoffensief’, in Religieuze Volkscultuur..., pp. 73)

Klik hier om verder te lezen aan deel 2 : De Romeinen

deel 2: de Romeinen  
deel 3: de Kelten
deel 4: de Germanen
deel 5: de Franken
deel 6: de Saksen
deel 7: de Vikingen
deel 8: Scandinavië
deel 9: de Balten
deel 10: nabeschouwingen